Yazar: Chiara Borghesi

Botanik açısından bakıldığında domates bir meyvedir, çünkü bir çiçekten oluşur ve içinde tohum barındırır. Ancak mutfakta onu bir sebze gibi kullanırız: salatalara koyarız, sos yaparız, pizzanın üzerine ekleriz… kısacası İtalyan tuzlu yemeklerinin kralıdır!

Peki hiç fark ettiniz mi, İtalyancadaki pomodoro kelimesi Avrupa’nın geri kalanında kullanılan kelimeden farklıdır? Avrupa dillerinin çoğunda, kökeni Azteklerin “şişkin meyve” anlamına gelen tomatl sözcüğüne dayanan İspanyolca tomate kelimesinin bir çeşidi kullanılır. İspanyolca, Fransızca ve Portekizcede tomate, İngilizce, Hollandaca ve Almancada ise buna çok benzeyen tomato / Tomate kelimeleri bulunur. İlginçtir ki, 19. yüzyılda İtalyanca pomodoro kelimesi kültürel ve ticari ilişkiler yoluyla Doğu Avrupa’nın çeşitli ülkelerine de ulaşmış ve bugün domatese pomidor denilmektedir.

Domates Siena’da Doğar...

Pomodoro kelimesinin kökeni tamamen İtalya’ya ve bizi doğrudan Siena’ya götürür. İtalyan bir hekim ve botanikçi olan Sienalı Pietro Andrea Mattioli, bu meyveyi İtalya’da ilk tanımlayan kişidir.

1544’te Mattioli sarı domates örneklerini incelemiş ve onlardan “olgunlaştıkça altın rengi alan yeşil bir meyve” olarak bahsetmiştir. Birkaç yıl sonra, Medici Senensis Commentarii adlı eserinde bu meyveyi mala aurea, yani “altın elmalar” olarak adlandırmıştır. Halk dilinde bu ifade pomi d’oroya dönüşmüş, sonrasında ise bugünkü pomodoro biçimini almıştır.

O dönemde domates henüz mutfakta kullanılan bir ürün değil, belki tıbbi özellikleri olduğu düşünülen botanik bir merak konusuydu. Ne güzel ki, Siena’nın ortaçağ sokaklarından ve meraklı bir Sienalı bilim insanının çalışmalarından yola çıkan bu pomo d’oro, dünyanın dört bir yanındaki sofralara ve günlük dilimize kadar ulaşmıştır.

Bu basit kelime "pomodoro" bugün hâlâ bütünüyle İtalyan bir dilsel ve kültürel tarihin izlerini taşır.